5 kwietnia 1949 roku w Poznaniu powstał projekt utworzenia województwa lubuskiego jako odrębnej jednostki administracyjnej. Do tego czasu administracja na zachodnich ziemiach Polski po II wojnie światowej była sterowana ręcznie, a tereny na zachód od Odry i Nysy Łużyckiej włączono po prostu do większych województw, co prowadziło do chaosu i problemów organizacyjnych.
Twórcy planu z 5 kwietnia uznali, że województwo poznańskie w ówczesnych granicach jest zbyt rozległe, by skutecznie administrować terenami nadodrzańskimi i nadłużyckimi. Zaproponowano więc utworzenie nowej jednostki — województwa lubuskiego z siedzibą w Zielonej Górze i obszarem około 15 338 kmkw, zamieszkanym wówczas przez ok. 581 822 osób.
Mimo że dziś data ta bywa przedstawiana jako początek „narodzin” województwa lubuskiego, ale było to raczej… poczęcie. Formalnie jednostka ta nie została wtedy jeszcze ustanowiona, dopiero późniejsza reforma administracyjna w 1950 roku utworzyła województwo zielonogórskie, które w dużej mierze pokrywało się z granicami współczesnego województwa lubuskiego.
Korzenie historyczne
Naturalnie zaczęto szukać również uzasadnienia historycznego i nazwy dla nowego regionu. Nazwa „lubuskie” nie jest arbitralnym tworem XX‑wiecznych urzędników, ale odwołuje się do znacznie starszego historycznego regionu znanego jako Ziemia Lubuska (terra Lubusiana). Była to kraina pierwotnie zamieszkiwana przez plemię Lubuszan, z centralnym grodem Lubusz (Leubuzzi), który znajdował się na lewym brzegu Odry, niedaleko ujścia Warty.
Ziemia Lubuska stała się częścią państwa polskiego już w X wieku za panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego, później jednak, w XIII wieku, została sprzedana margrabiom brandenburskim i przeszła pod władzę niemiecką, stając się w praktyce częścią Nowej Marchii (Neumark).
Po II wojnie światowej polskie administracje powojenne, poszukując historycznego uzasadnienia dla nowych jednostek terytorialnych, sięgnęły właśnie do tej nazwy. Określenie „Ziemia Lubuska” zaczęto stosować od 1945 roku dla obszarów nadodrzańskich i północnych, choć w rzeczywistości mniej niż 60 proc. tej historycznej krainy znalazło się w granicach Polski po wojnie.
Przesuwanie granic
Ucieleśnieniem projektu z 1949 roku było województwo zielonogórskie, utworzone 6 lipca 1950 w wyniku reformy administracyjnej. Obejmowało ono zachodnią część woj. poznańskiego oraz fragment woj. wrocławskiego. Jego terytorium było zbliżone do obecnego województwa lubuskiego i obejmowało tereny historycznych Dolnych Łużyc, Nowej Marchii, zachodniej Wielkopolski i części ziemi lubuskiej.
W połowie lat 60. XX wieku województwo dzieliło się na dwa miasta na prawach powiatu (Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra) oraz 16 powiatów ziemskich, m.in. Głogów, Międzyrzecz, Żagań, Świebodzin czy Sulęcin. Zmianę przyniosła reforma administracyjna z 1975, gdy powstało 49 województw. W reformie administracyjnej 1975 roku duże województwa podzielono na mniejsze. Pierwotne województwo zielonogórskie zostało podzielone na dwa, na gorzowskie i zielonogórskie. Te jednostki funkcjonowały do końca 1998 r. w ramach systemu, który był krytykowany za biurokrację i brak odzwierciedlenia regionalnych tożsamości.
Ledwie uratowano
Najważniejsza reforma nastąpiła wraz z wejściem w życie nowego ustroju samorządowego 1 stycznia 1999. Polska została podzielona na 16 województw. Powstało wówczas województwo lubuskie, będące połączeniem wcześniej istniejących woj. gorzowskiego i zielonogórskiego. Jednak wcale nie było to takie oczywiste. W ostatnich latach XX wieku województwo lubuskie znalazło się w centrum walki o przetrwanie, gdy rząd planował jego likwidację i podział między sąsiednie, większe regiony. Lokalni politycy, samorządowcy i mieszkańcy stanowczo sprzeciwili się tym planom, organizując protesty, zbierając podpisy i nagłaśniając sprawę w mediach. Kluczowym momentem okazała się tzw. „umowa paradyska” – porozumienie między przedstawicielami obu byłych województwa, które pozwoliło zachować administracyjną odrębność regionu. Najkrócej mówiąc Winny Gród stał się siedzibą władz samorządowych, a Gorzów administracji rządowej. Dzięki determinacji mieszkańców Lubuskie przetrwało jako samodzielny region, a ich mobilizacja stała się symbolem lokalnej solidarności i przywiązania do własnej tożsamości. Nawiasem mówiąc wrogowie tej wersji podziału podnosili argument znacznych wpływów niemieckich w obszarze przygranicznym.
Granice obecnego województwa lubuskiego obejmują teren o powierzchni około 13 988 kmkw. Chociaż nazwa „lubuskie” ma historyczne odniesienia, granice współczesnego województwa nie pokrywają się z jednolitym obszarem historycznej Ziemi Lubuskiej, która w rzeczywistości obejmowała tylko część tego terytorium, a przez wieki zmieniała swoją przynależność państwową i administracyjną. W 2000 roku województwo przyjęło swoje herb i flagę, które symbolizują m.in. dwie stolice regionu, Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra oraz jego leśny charakter.
